زهره زد چنگ به قانون طرب * آسمان رقص‌كنان مژده رسان گفت با دل پى تاريخ بگو * « قرة عين سليمان جهان » 5 متأسفانه در اين مورد كه مادر وليعهد شاه سليمان چه كسى بوده است ، سندى وجود ندارد . چه ، از آنجا كه « در تبار ولايت عهد ، تنها تقدس و اصل و نسب و نجابت شيوخ يا سلاطين صفوى داراى اهميت بود ، بنابراين به اصالت خانوادگى مادر وليعهد چندان توجهى نمىشد و مهم نبود كه مادر وليعهد از چه تبار و داراى چه صفات و استعدادهايى بوده است . گاه ممكن بود مادر وليعهد ، دختر يكى از بزرگان مملكت باشد كه او را به شاه هديه مىدادند و گاه نيز مىشد كه وى به عنوان كنيز چركسى يا گرجى به حرمسراى شاهى راه يافته باشد . زيرا قفقاز از ديرباز زادگاه زيباروترين دختران آسيا بوده است . به هر صورت ، كافى بود كه زنى بر اثر ملاحت ، مورد توجه شاه واقع شود و به نظر شاه لياقت آن را داشته باشد كه مادر وليعهد مملكت گردد . » 6 به هر ترتيب « حسين ميرزا » وليعهد نيز همچون ساير شاهزادگان صفوى بعد از شاه عباس اول ( 1038 - 996 ه ق ) دوران كودكى ، نوجوانى و جوانى خود را در حرم شاهى گذراند و از چنان تربيتى برخوردار شد كه سياحى در مورد آن مىنويسد : « آيندهء وليعهد مملكت ( حسين ميرزا ) نه با تربيت منظم تعيين مىگردد و نه با تعليم جدى و نه با معاشرت و نشست و برخاست با مردان لايق و شايسته ؛ زندگى وليعهد سراسر در اطاقهاى حرمسرا مىگذرد و خارج از حدود حرمسرا حتى به وى اجازه نمىدهند كه رنگ آفتاب را ببيند . مصاحبين وليعهد خواجه‌هاى زنگى هستند كه از اطراف و اكناف مناطق جنوب عالم خريدارى شده‌اند . گروه كثير همخوابه‌ها و متعه‌هاى شاه نيز در اين ميان سهم وزيران را به عهده دارند . تربيت پسر به عهدهء مادر ، مادربزرگ و بعضى زنان سالخورده است كه به علت حرمت و احترامى كه يافته‌اند از سايرين ممتازند . حتى معلم وليعهد را كه غلامى است اخته شده ، به پيشنهاد زنان انتخاب مىكنند . به سهولت مىتوان فهميد كه اميد آيندهء مملكت در دايرهء تنگ اين افراد نادان و ناتوان به چه صورت رشد مىكند و مىبالد . و ديگر آنكه اين محيط با وظايف سخت مملكتدارى كه در انتظار اوست تا چه پايه مباين است . زيرا جز پدر ، احدى حق ندارد پا به حرمسرا بگذارد ، هر چند كه به داشتن افكار بديع يا خصال برجسته از ديگران ممتاز باشد و بتواند سرمشق و نمونهء خوبى به وليعهد ارائه دهد و وى را به فضيلت علم بيارايد . از اين گذشته وليعهد هيچ وسيله و امكانى در اختيار ندارد كه به تربيت قواى بدنى خود بپردازد و جسارت و دليرى خود را بيازمايد . زيرا تنگى فضا مانع آن است كه بتوانند در آنجا اسبى نگاهدارند . . . حداكثر وجود الاغ را تحمل مىكنند و كودك آن قدر در سوارى تمرين پيدا مىكند كه بعدها كه شاه شد بتواند بر اسب بنشيند . . . » 7 پرواضح است با چنين تربيتى كه به شمه‌اى از آن در فوق اشاره شد ، هر شخص